Eduard van Hengel

Johann Sebastian Bach vocale werken

Johann Sebastian Bach

Was frag ich nach der Welt (BWV 94)

Geschreven voor 9e zondag na Trinitatis

Voor het eerst uitgevoerd: 6 aug 1724

Libretto: Andreas Stübel (?)

Solisten SATB koor SATB orkest str trav ob1,2 obd'am1,2 cont

Totaal 8 delen, 1 koorwerk, 2 koralen

Vertaling: Jaap van der Laan

Deze cantate werd de afgelopen jaren regelmatig uitgevoerd

beluister

andere besprekingen

downloads uitleg

Bespreking

Bach componeerde cantate 94 voor een negende zondag na Trinitatis, in dit geval 6 augustus 1724, en dat betekent dat deze cantate, zoals alle cantates die Bach in dit seizoen componeerde, een koraalcantate is, gebaseerd op een kerklied uit de lutherse gezangenbundel.

De koraaltekst die aan deze cantate ten grondslag ligt werd in 1664 gedicht door de dichter-theoloog Balthasar Kindermann (1636-1706) onder het opschrift 'Verschmähung der Welt'; de tekst werd vanaf 1679 gezongen op de melodie van O Gott, du frommer Gott, die ook voor diverse andere liederen werd gebruikt. Het gezangboek plaatst het lied in de rubriek 'von der Welt Eitelkeit und menschlicher Mühseligkeit'.

De evangelietekst voor deze zondag is Lucas 16: 1-9, de parabel van de onrechtvaardige rentmeester, een tekst die tot veel exegetisch getob heeft gezorgd, want wat is het geval? Jezus vertelt hoe een wegens wanbeheer ontslagen rentmeester nog snel even een wit voetje regelt bij schuldenaren van zijn heer door ze - op diens kosten - een forse schuldreductie te offreren. Tot ieders verbazing prijst Jezus deze rentmeester, voorbijgaand aan ‘s mans evident frauduleuze handelen, vanwege zijn snelheid, gewiekstheid en vooruitziende blik: 'Maakt u vrienden met behulp van de onrechtvaardige Mammon', de 'kinderen der duisternis' zijn slimmer dan de 'kinderen des Lichts'.

Bachs tekstdichter doet - bij zijn parafrasering van de binnencoupletten van het koraal tot recitatief- en ariateksten - geen moeite de evangelietekst erbij te betrekken, hoewel hij toch zeer lang van stof is. Van Kindermanns acht coupletten (die alle eindigen met het motto Was frag ich nach der Welt!) handhaaft hij het eerste en laatste zoals gebruikelijk voor een openingskoor en een slotkoraal, maar terwijl hij ook het voorlaatste couplet in het slotkoraal betrekt - een besparende ingreep - werkt hij het zesde couplet om tot twee aria's, waardoor de cantate toch acht delen heeft. Bovendien handhaaft hij de integrale tekst van de coupletten 3 en 5 (hieronder vet gemarkeerd), die hij uitbreidt met verklarende tekst, zodat een uiterst tekstrijke cantate ontstaat.

BWV 94 is in de chronologie van Bachs oeuvre interessant omdat het de eerste keer is dat Bach te Leipzig een virtuoze traversopartij schrijft. Gedurende zijn eerste Leipziger jaar gebruikte hij vooral blokfluiten; in het voorjaar van 1724 schrijft hij enkele eenvoudige traversopartijen die bovendien meestal colla parte met andere instrumenten gaan: risicoloos en geschikt om de betrouwbaarheid van een speler te toetsen. Maar nu heeft hij een zeer getalenteerde speler ontdekt (Wie was dat?), en Bach laat niet na zijn publiek te attenderen op zijn nieuwe aanwinst door het openingskoor van BWV 94 te beginnen met een opvallende virtuoze fluitsolo van twee maten, zonder enige thematische betekenis. Sommige kerkgangers zullen verbaasd hebben omgekeken naar het orgelbalkon: de traverso gold als een wufte en frivole uitvinding van de Franse hofcultuur.

Dit wijst ons meteen op een principieel probleem waaraan Bach zich in deze cantate niet kan onttrekken: de tekst strekt tot een afwijzing van alle werelds genot, van geld, macht, eer, spullen, pracht en praal. Nu kan Bach die wereld nog wel met zijn muziek in beeld brengen: een wuft instrument hier, een hoofse dans in nr. 7, fraaie harmonieën elders. Maar de afwijzing daarvan, het negativum, laat zich in muziek niet uitdrukken. De schrijver heeft nog het middel van de ironie om te laten weten dat hij het tegendeel bedoelt van wat hij schrijft, de componist ontbeert die mogelijkheid. Hij kan de zonde slechts schetsen als iets onweerstaanbaar aantrekkelijks.

1. Koor

SATB, strijkers, traverso, hobo 1/2, continuo

Was frag ich nach der WeltWat zou ik naar de wereld vragen
und allen ihren Schätzenen naar al haar schatten,
wenn ich mich nur an dir,wanneer ik mij alleen in u,
mein Jesu, kann ergötzen!Heer Jezus, kan verlustigen!
Dich hab ich einzig mirNaar u, naar u alleen
zur Wollust fürgestellt,gaat mijn verlangen uit,
du, du bist meine Ruh:u, u bent mijn rust:
Was frag ich nach der Welt!wat zou ik naar de wereld vragen!
beluister: Koopman

In de koraalfantasie (1) zingt de sopraan zoals altijd in koraalcantates, de koraalmelodie, maar deze keer - Bach blijft experimenteren - niet in lange, maar in kwartnoten en de andere stemmen voegen daar nauwelijks meer aan toe dan in een slotkoraal. Deze rustige koraalregels zijn ingebouwd in een zelfstandige concertante orkestpartij die gezien de levendige traversopartij meer op een fluitconcert lijkt, waarin de hobo's slechts de violen verdubbelen en de verhoudingsgewijs welhaast saaie koorpartij slechts ruimte krijgt in de adempauzes van de traversist. Zo verhouden koor en orkest zich als de serene rust van Christus en een drukdoende wereld. Thematisch trouwens is het instrumentale thema onmiskenbaar afgeleid van de koraalmelodie, zoals het muziekvoorbeeld toont.

2. Aria  (B)

bas, continuo

Die Welt ist wie ein Rauch und Schatten De wereld is als een damp, een schaduw
der bald verschwindet und vergeht, die snel wegtrekt en verdwijnt,
weil sie nur kurze Zeit besteht. omdat ze maar een korte tijd bestaat.
Wenn aber alles fällt und bricht, Maar wanneer alles valt en breekt,
bleibt Jesus meine Zuversicht, blijft Jezus mijn vertrouwen,
an dem sich meine Seele hält. aan wie mijn ziel zich vasthoudt.
Darum:was frag ich nach der Welt!Dus: wat zou ik naar de wereld vragen!
beluister: Koopman

In scherp contrast met het feestelijke openingskoor is de eerste aria (2) - in lijn met de strekking van de cantate - sober of zelfs ascetisch geschreven. Het is een continuo-aria, voor de vocale en de instrumentale bas. Het hoofdthema (zie muziekvoorbeeld 2) blaast eerst een speels wolkje (Rauch) in de lucht, maar stort vervolgens steil neer (vergeht, fällt, bricht). Alles vergeht en verbrokkelt in voortdurende vluchtige zestienden; alleen de slotwoorden besteht en hält krijgen langere noten.

3. Recitatief (T)

tenor, hobo d'amore 1/2, continuo

Die Welt sucht Ehr und Ruhm De wereld zoekt eer en roem
bei hocherhabnen Leuten. bij hoogverheven personen.
Ein Stolzer baut die prächtigsten Paläste, Een trotsaard bouwt de prachtigste paleizen,
er sucht das höchste Ehrenamt, hij streeft naar het hoogste ereambt,
er kleidet sich aufs beste in Purpur, hij kleedt zichzelf zo mooi hij kan
Gold, in Silber, Seid und Samt. in purper, goud, in zilver, zijde en fluweel.
Sein Name soll für allen Zijn naam moet voor elkeen
in jedem Teil der Welt erschallen. en overal ter wereld klinken.
Sein Hochmuts-Turm De toren van zijn hoogmoed
soll durch die Luft bis an die Wolken dringen, moet door de lucht tot aan de wolken reiken,
er trachtet nur nach hohen Dingen hij streeft alleen hoge dingen na
und denkt nicht einmal dran, en bedenkt niet eens,
wie bald doch diese gleiten. hoe snel die wegglippen.
Oft bläset eine schale Luft Vaak blaast een wind van niks
den stolzen Leib auf einmal in die Gruft, het trotse lijf in één keer in het graf,
und da verschwindet alle Pracht, en wég is alle pracht
wormit der arme Erdenwurm waarmee die arme sterveling, die worm
hier in der Welt so großen Staat gemacht. hier in de wereld zo heeft gepronkt.
Ach! solcher eitler Tand Ach! dat soort waardeloze prullen
wird weit von mir aus meiner Brust verbannt. zal ik ver van mijn borst houden.
Dies aber, was mein Herz Maar dit, wat mijn hart
vor anderm rühmlich hält, van hoge waarde schat, boven al het andere,
Was Christen wahren Ruhm wat christenen ware roem verschaft en echte eer,
und wahre Ehre gibet, und was mein Geist, en wat mijn geest
der sich der Eitelkeit entreißt, (die zich aan ijdelheid ontworstelt)
anstatt der Pracht und Hoffart liebet, in plaats van pracht en praal bemint,
ist Jesus nur allein, is Jezus, hij alleen,
und dieser solls auch ewig sein. en dat zal eeuwig zijn.
Gesetzt, dass mich die Welt Stel, dat de wereld mij
darum vor töricht hält: daarom als dwaas beschouwt:
Was frag ich nach der Welt!wat zou ik naar de wereld vragen!
beluister: Koopman

BWV 94 is één van de weinige cantates zonder volledig recitatief. De tenorsolo in (3) - evenals trouwens de bassolo in (5) - heeft een gemengd karakter: koraal + recitatief. De tenor zingt weliswaar vele, zéér vele regels recitativisch, metrisch vrij, maar deze regels zijn omkaderd met telkens twee regels arioso koraaltekst die ritmisch worden in- en begeleid door twee hobo's. De koraalregels worden gezongen op een versierde versie van de koraalmelodie; in de recitativisch gezongen, uitgebreide moraliserende toelichtingen fungeren de hobo's als accompagnato.

Het welvarende Leipzig kende sinds 1700 een grote bouwlust: de vooraanstaande families vestigden zich in grote luxueuze herenhuizen, met royaal gedecoreerde gevels en gestoffeerd met aanzienlijke kunstcollecties. Deze hocherhabnen Leute (r. 2) met hun prächtigsten Paläste (r. 3) zaten ongetwijfeld in hun persoonlijke loges in Bachs Thomaskirche.

4. Aria (A)

alt, traverso, continuo

Betörte Welt, betörte Welt!Verblinde wereld, verblinde wereld!
Auch dein Reichtum, Gut und GeldOok je rijkdom, geld en goed
ist Betrug und falscher Schein.zijn bedrog en valse schijn.
Du magst den eitlen Mammon zählen,Jij mag de ijdele Mammon dienen,
ich will davor mir Jesum wählen;ik wil in plaats daarvan voor Jezus kiezen;
Jesus, Jesus soll alleinJezus, Jezus, hij alleen
meiner Seelen Reichtum sein.zal voor mijn ziel de rijkdom zijn.
Betörte Welt, betörte Welt!Verblinde wereld, verblinde wereld!
beluister: Koopman

De begaafde fluitist speelt een obligate (solo-)rol in de altaria (4), waarin het continuo slechts een ondersteunende rol vervult. Wat in onze, aan Mahler en Strawinsky gewende oren fraai en harmonieus mag klinken, moeten Bachs kerkgangers als minder harmonieus hebben ervaren, en dat lijkt ook zijn bedoeling te zijn geweest: veel extra kruizen en herstellingstekens (chromatiek) in de partituur en talloze verminderde en overmatige intervallen, waaronder de tritonus, de moeilijke sprong van drie hele tonen die als verboden en onwelluidend gold zorgen voor vreemde harmonische overgangen. De ongelijkzwevende stemming van de instrumenten zal het effect van deze ‘verkeerde noten' slechts verscherpt hebben. Bach zet ze in ter illustratie van de betörte Welt, de falsche Schein en Betrug. Dat blijkt temeer waar deze effecten plotseling ontbreken in het korte Allegro-middendeel, waarin de gelovige alt (Ich) zijn/haar keuze voor Jezus verkondigt.

5. Recitatief (B)

bas, continuo

Die Welt bekümmert sich. De wereld is vol zorg.
Was muß doch wohl der Kummer sein? Wat kan dan toch die zorg wel zijn?
O Torheit! dieses macht ihr Pein: O dwaasheid! Dit doet haar pijn:
im Fall sie wird verachtet. dat zij in haar val wordt veracht.
Welt, schäme dich! Wereld, schaam je toch!
Gott hat dich ja so sehr geliebet, God heeft jou zo zeer bemind,
dass er sein eingebornes Kind dat hij zijn eniggeboren kind
vor deine Sünd zur größten Schmach om jouw zonde aan de diepste smaad
um deine Ehre gibet, heeft overgegeven – om jou te verhogen!
und du willst nicht um Jesu willen leiden? En jij wilt niet lijden om Jezus’ wil?
Die Traurigkeit der Welt ist niemals größer, Er is niets treurigers in deze wereld,
als wenn man ihr mit List dan dat men op slinkse wijze
nach ihren Ehren trachtet. juist wéreldse eer najaagt.
Es ist ja besser, Dan is het beter
ich trage Christi Schmach, dat ik de smaad van Christus draag
solang es ihm gefällt. zolang het hem behaagt.
Es ist ja nur ein Leiden dieser Zeit, Het is immers slechts een lijden van déze tijd.
ich weiß gewiß, daß mich die Ewigkeit Ik ben er zeker van dat de eeuwigheid
dafür mit Preis und Ehren krönet; mij daarvoor kroont met eer en heerlijkheid.
ob mich die Welt Of nu de wereld mij nu
verspottet und verhöhnet, bespot en hoont
Ob sie mich gleich verächtlich hält, of mij als verachtelijk beschouwt,
wenn mich mein Jesus ehrt: als mijn Jezus mij maar eer bewijst:
Was frag ich nach der Welt!wat zou ik naar de wereld vragen!
beluister: Koopman

Zoals de tenor in (3), zo verbindt de bas in het recitatief+koraal (5) de koraaltekst met uitgebreide toelichtingen. Hij wordt evenwel niet door hobo's ondersteund maar slechts door het continuo; zijn koraalteksten onderscheiden zich muzikaal eveneens door hun arioso-karakter: ze worden ritmisch door het continuo begeleid met opvallend in halve tonen (chromatisch) dalende en later stijgende figuren, waardoor de variaties op de koraalmelodie die de bas zingt bijkans onherkenbaar worden, c.q. in een vreemd daglicht verschijnen. Het chromatisch dalende motief staat altijd voor pijn, lijden en treurnis en illustreert hier de Kummer van de verachte wereld; de lijn loopt omhoog, ‘bekeert zich' bij het dragen van Christus' smaad, de acceptatie van zijn kruisdood.

6. Aria (T)

tenor, strijkers, continuo

Die Welt kann ihre Lust und Freud, De wereld kan haar genot en genoegen,
das Blendwerk schnöder Eitelkeit, die begoocheling van lage leegheid,
nicht hoch genug erhöhen. niet hoog genoeg verheffen.
Sie wühlt, nur gelben Kot zu finden, Ze woelt, op zoek naar geel slijk,
gleich einem Maulwurf in den Gründen net als een mol in de grond
und läßt dafür den Himmel stehen.en laat daarvoor de hemel staan.
beluister: Koopman

Uit Kindermanns zesde couplet destilleerde Bachs tekstdichter de twee volgende aria's.

Hoewel de tekst Lust en Freud wegzet als Blendwerk schnöder Eitelkeit (begoocheling van lage leegheid) kan Bach aria (6) slechts uitwerken tot een buitengewoon lustig en freudig, lieflijk en dansant stuk voor tenor en strijkers, in een wiegende 12/8 maat die aan een pastorale herinnert. In het middendeel blijken de wiegende triolen het gewoel van de mol (Maulwurf) te verbeelden, op zoek naar gelben Kot, letterlijk ‘geel slijk' maar hier natuurlijk metaforisch goud. (Er bestaan gekuiste uitgaven die hier eitles Gold schrijven.)

7. Aria (S)

sopraan, hobo d'amore 1, continuo

Es halt es mit der blinden Welt, Laat híj zich aan de blinde wereld hechten,
wer nichts auf seine Seele hält, die zich niet druk maakt om zijn ziel –
mir ekelt vor der Erden. míj staat de aarde tegen.
Ich will nur meinen Jesum lieben Ik wil alleen mijn Jezus minnen,
und mich in Buß und Glauben üben, mij oefenen in boete en geloof;
so kann ich reich und selig werden.zo kan ik rijk en zalig worden.
beluister: Koopman

Terwijl de tenor een objectiverend perspectief koos (Die Welt kann..., wühlt..., läßt...) keert de sopraan, bekend om haar niet aflatende Jezusliefde, in aria (7) terug naar het participerende, eerste-persoonsperspectief (Mir ekelt..., ich will..., kann...) dat ook de alt innam en waarbij de gelovige gemeente zich straks in het slotkoraal kan aansluiten. De sopraan verkiest Jezus boven de wereld, en het attribuut van haar Jezusliefde in deze triosonate is de hobo d'amore, die met zijn gedekte timbre zorgt voor de wat melancholieke, weemoedige sfeer waarin dit afscheid van verleidelijke wereldse geneugten plaatsvindt.

De eerste regels luiden in vertaling: Laat hij zich aan de blinde wereld hechten, die zich niet druk maakt om zijn ziel [als ik maar niet hoef, mir ekelt = mij staat die wereld tegen, ik kies voor Jezus]. Dat is natuurlijk geen oprechte wens, integendeel, het is ironie: tongue-in-cheek, je zegt het één maar bedoelt het tegendeel. Wat doet Bach met deze dubbelzinnigheid? Hij gebruikt een Frans dansritme, een bourrée, alweer: symbool voor lichtzinnigheid en frivoliteit, en laat sopraan de tekst zingen op een onbekommerd, banaal liedje, uit de galante liedjesfabriek die Bach en zijn toehoorders zeker ook wel kenden. Door een jolig liedje in een kerkelijke context te laten zingen probeert Bach te bereiken dat zijn gehoor enigszins onbehaaglijk, gegeneerd luistert, denkt 'dat kun je toch niet menen', is dit serieus? Ook hoboïst & continuo lijken enigszins geschrokken van dit oppervlakkige wijsje, zij beperken zich beurtelings tot een nietszeggende lange noot, als om uit te drukken 'hier willen wij niets mee te maken hebben, hiermee gaan wij niet akkoord', en gelukkig wordt er vervolgens op de rest van de tekst wel serieus muziek gemaakt, de sopraan herhaalt haar galante liedje nog slechts één keer.

8. Koraal

tutti

Was frag ich nach der Welt! Wat zou ik naar de wereld vragen!
Im Hui muss sie verschwinden, In een zucht zal ze verdwijnen.
ihr Ansehn kann durchaus Haar majesteit kan zeker niet
den blassen Tod nicht binden. de bleke dood aan banden leggen.
Die Güter müssen fort, Haar rijkdom gaat voorbij,
und alle Lust verfällt; en alle lust vergaat;
bleibt Jesus nur bei mir: als Jezus maar bij mij blijft:
Was frag ich nach der Welt! wat zou ik naar de wereld vragen!


Was frag ich nach der Welt! Wat zou ik naar de wereld vragen!
Mein Jesus ist mein Leben, Mijn Jezus is mijn leven,
mein Schatz, mein Eigentum, mijn schat, mijn eigendom,
dem ich mich ganz ergeben, aan wie ik mij geheel heb overgegeven:
mein ganzes Himmelreich, heel mijn hemels koninkrijk,
und was mir sonst gefällt. en waar ik verder op ben gesteld.
Drum sag ich noch einmal: Daarom zeg ik nog één keer:
Was frag ich nach der Welt!Wat zou ik naar de wereld vragen!
beluister: Koopman

Dat er voor het slotkoraal (8) - zoals gezegd - nog twee coupletten van Kindermanns lied resteren, sluit uit dat er hier sterke tekst/muziek c.q. woord/toon-relaties te vinden zullen zijn.