Eduard van Hengel

Johann Sebastian Bach vocale werken

Johann Sebastian Bach

Höchsterwünschtes Freudenfest (BWV 194)

Geschreven voor Orgelwijding

Voor het eerst uitgevoerd: 2 nov 1723

Solisten STB koor SATB orkest str ob1-3 cont

Totaal 12 delen, 1 koorwerk, 2 koralen

Vertaling: Henk Pijlman

Deze cantate werd de afgelopen jaren vaak uitgevoerd

beluister

andere besprekingen

downloads uitleg

Bespreking

 

Kantate zur Orgelweihe in Störmthal

Vijf maanden na Bachs aantreden als Thomascantor in Leipzig, waarbij hij zichzelf de zware taak had gesteld wekelijks één, en misschien zelfs twee cantates van eigen hand uit te voeren, schreef hij voor het eerst ook nog een cantate met een bestemming buiten Leipzig. De cantate Höchsterwünschtes Freudenfest (BWV 194) voerde hij op 2 november 1723 uit in de Dorfkirche te Störmthal (afb.1), een plaatsje 15 km ten zuidoosten van Leipzig, in een kerkdienst ter gelegenheid van de inwijding van het nieuwe orgel. Dit kleine, één-manuaalsorgel was het eerste zelfstandige werkstuk van Zacharias Hildebrandt, een leerling van de beroemde orgelbouwer Silbermann, die de opdracht verwierf door onder de prijs van zijn leermeester te bieden en daardoor levenslang met hem gebrouilleerd raakte. Het orgel werd door Bach als orgeldeskundige gekeurd; het bestaat thans nog (afb. 2) en fungeert als Bach-touristische trekpleister.

De onbekende tekstschrijver van deze cantate werkte waarschijnlijk onder supervisie van Bach, want deze wilde in Störmthal de reeds bestaande muziek hergebruiken van aria's en een koor van een gelukwenscantate uit zijn Köthense periode (1717-1723) en had dus behoefte aan teksten die qua metrum en versbouw identiek waren. Ook zal Bach de behoefte hebben geuit aan een tekst die een later hergebruik in de Leipziger liturgie niet in de weg stond; uiteindelijk zou hij BWV 194 in Leipzig uitvoeren op Trinitatis van het volgende jaar, de zondag na Pinksteren 1724, waarmee hij zijn eerste jaargang kerkcantates afrondde. De cantate zou later nog diverse heruitvoeringen beleven. De tekst ontbeert derhalve verwijzingen naar specifieke Störmthaler omstandigheden; met de herhaalde vermelding van erbautes Heiligtum, heilige Wohnung, dies Haus etc, lijkt de librettist meer geïmponeerd door de tegelijkertijd voltooide renovatie van het kerkinterieur dan door het nieuwe orgel, dat ook van Bach geen solorol in de cantate kreeg.

Opmerkelijk aan deze cantate is de hoge ligging van de vocale partijen. De sopraan komt nergens onder de f' maar reikt (in maat 150 van deel (1)) tot de hoge c"', weliswaar op het woord Höchster maar het is toch een noot die we bij Bach verder alleen nog maar tegenkomen in de uiterst virtuoze solocantate Jauchzet Gott in allen Landen (BWV 51). Nog opvallender is dat de bas herhaaldelijk tot een hoge g' reikt, die Bach verder nergens van een bas vergt; tegenwoordig wordt de partij daarom vaak door een tenor gezongen. Toen Bach de cantate het volgende jaar in eigen huis uitvoerde transponeerde hij dan ook de orgelpartij en gaf hij zijn strijkers de instructie in tief Cammerthon te stemmen, een halve toon lager dan normaal, waardoor de zangpartijen weer enigszins binnen het normale bereik kwamen. We moeten aannemen dat het orgel in Störmthal lager was gestemd, maar dan dus ook de houtblaasinstrumenten, die immers nauwelijks te verstemmen zijn. Dat geeft een aardig inkijkje in de niet-gestandaardiseerde muziekpraktijk van de achttiende eeuw: 15 km verderop betreed je een andere muzikale wereld.

De hoge ligging van de vocale partijen zou trouwens ook kunnen teruggaan op de oorspronkelijke feestcantate uit Köthen waar Bach over professionele zangers kon beschikken; wellicht ook zong Bachs tweede echtgenote Anna Magdalena hier de sopraanpartij.

BWV 194 is een feestelijke cantate met bescheiden middelen. Het orkest omvat, naast strijkers en continuo, slechts drie hobo's, geen fluiten of trompetten. Maar het is wel een zeer uitgebreide cantate met een uitvoeringsduur van circa veertig minuten: van de twaalf stukken worden de eerste zes uitgevoerd vóór de preek, de tweede zes erna. Beide helften van deze zogeheten dubbelcantate omvatten twee recitatief/aria-paren, achtereenvolgens voor bas, sopraan, tenor en bas/sopraan-duet, en eindigen met telkens twee koraalverzen.

Aan de oorspronkelijke Köthener gelukwenscantate herinneren niet alleen de opening van BWV 194 met een Franse Ouverture en de dansvormen (rondo, gigue, gavotte, menuet) van de verschillende aria's maar ook de architectuur: in een hoofse feestcantate plegen diverse allegorische personages (hier: bas en sopraan) achtereenvolgens zichzelf te introduceren met een recitatief en een aria (delen 2/3 en 4/5) om tenslotte een gezamenlijke lofzang aan te heffen (delen 9 en 10). De twee delen voor de tenor heeft Bach waarschijnlijk nieuw gecomponeerd voor Störmthal.

 

Parte prima

1.     Koor

SATB, strijkers, hobo 1–3, continuo

Höchsterwünschtes Freudenfest, O uiterst welkom vreugdefeest,
das der Herr zu seinem Ruhme dat de Heer ons tot Zijn glorie
im erbauten Heiligtume in Zijn opgerichte heiligdom
uns vergnügt begehen läßt. met blijdschap laat vieren.
Höchsterwünschtes Freudenfest!Wees welkom, vreugdefeest!
beluister: Koopman

Het openingskoor (1) vertoont zoals gezegd de kenmerken van een Franse Ouverture: een louter instrumentaal driedelig stuk met hoekdelen in een plechtig langzaam tempo (grave) met gepuncteerd ritme, en een snel contrapuntisch (fugatisch of imitatief) middendeel.
Bach versterkt het contrast tussen de delen door het koor alleen in het zeer uitvoerige middendeel in te zetten en de hoekdelen uitsluitend aan het orkest toe te vertrouwen. Veel nieuwe noten schrijft hij niet voor de zangers, ze verdubbelen meestentijds reeds bestaande instrumentale partijen.
De tekst wordt afwisselend polyfoon en homofoon behandeld, in een symmetrische rangschikking rond een centraal triootje van bassen en twee hobo's; de lange reeksen achtste noten worden vooral gebruikt voor het woord Freudenfest.
In de verkorte reprise van het instrumentale begin blijken de rollen van strijkers en blazers verwisseld: de laatsten volstaan met de begeleidende toonladdertjes die aanvankelijk door de strijkers werden gespeeld. Alleen aan het slot reciteert het koor nog eens de titelwoorden.

2.     Recitatief (B)

bas, continuo

Unendlich großer Gott, Oneindig grote God, ach keer U
ach wende dich zu uns, zu dem erwähleten Geschlechte, tot ons, Uw uitverkoren geslacht,
und zum Gebete deiner Knechte! en hoor het gebed van Uw knechten aan!
Ach, laß vor dich Ach, laat onze lippen
durch ein inbrünstig Singen der Lippen Opfer bringen! U met een vurig gezang offeranden brengen!
Wir weihen unsre Brust dir offenbar zum Dankaltar. Wij wijden openlijk ons hart tot dankaltaar voor u.
Du, den kein Haus, kein Tempel faßt, Gij, wie geen huis, geen tempel kan omvatten,
da du kein Ziel noch Grenzen hast, omdat U geen einde of grenzen kent,
laß dir dies Haus gefällig sein, laat dit huis U welgevallig zijn,
es sei dein Angesicht laat Uw aangezicht een ware zetel van genade,
ein wahrer Gnadenstuhl, ein Freudenlicht.een licht van vreugde zijn.
beluister: Koopman

Voor zijn openingstekst grijpt de tekstdichter terug op oudtestamentische teksten (1 Koningen 8, 2 Kronieken 6:19) over de inwijding van de tempel. Maar God laat zich niet in een tempel of kerkgebouw opsluiten; daarom biedt de bas, in zijn seccorecitatief (2) hem unsre Brust, zijn hart, als woning aan. motiveert het de bas tot zijn volgende aria.

3.     Aria (B)

bas, strijkers, hobo 1, continuo

Was des Höchsten Glanz erfüllt,Wat de glans van de Allerhoogste vervult,
wird in keine Nacht verhüllt.wordt niet in nachtelijk duister verborgen
Was des Höchsten heilges Wesenwat het heilig wezen van de Allerhoogste
sich zur Wohnung auserlesen,zich als woning heeft uitgekozen,
wird in keine Nacht verhüllt,wordt niet in nachtelijk duister verborgen
was des Höchsten Glanz erfüllt.wat de glans van de Allerhoogste vervult.
beluister: Koopman

Gods glans mag niet verborgen blijven in het duister van de tempel. De bas wordt in zijn aria (3) begeleid door strijkers en een hobo die merendeels slechts de eerste viool versterkt. Het vriendelijk-wiegende 12/8 ritme (Andante) zorgt voor een pastorale sfeer. Hier is het niet zozeer het ritme dat aan een dans herinnert als wel de rondovorm: een voortdurende, refreinachtige herhaling van de eerste zin. Het contrast Glanz/Nacht dat Bach in een nieuwe compositie zeker zou hebben gebruikt is in deze tweedehands muziek niet terug te vinden.

4.     Recitatief (S)

sopraan, continuo

Wie könnte dir, du höchstes Angesicht, Hoe zou, o verheven aangezicht,
da dein unendlich helles Licht daar Uw oneindig helder licht
bis in verborgne Gründe siehet, tot in verborgen diepten schijnt,
ein Haus gefällig sein? een huis u welgevallig kunnen zijn?
Es schleicht sich Eitelkeit Hier komt van alle kanten
allhie an allen Enden ein. ijdelheid binnengeslopen.
Wo deine Herrlichkeit einziehet, Waar Uw heerlijkheid binnen gaat,
da muß die Wohnung rein daar moet de woning rein
und dieses Gastes würdig sein. en deze gast waardig zijn.
Hier wirkt nichts Menschenkraft, Het is hier mensenwerk,
drum laß dein Auge offenstehen heb daarom een open oog voor ons
und gnädig auf uns gehen; en zie ons genadig aan;
so legen wir in heilger Freude dir dan leggen wij in heilige vreugde de offerstieren
die Farren und die Opfer unsrer Lieder en de offeranden van onze liederen
vor deinem Throne nieder voor Uw troon neer
und tragen dir den Wunsch in Andacht für.en leggen u onze wens eerbiedig voor.
beluister: Koopman

Temidden van alle stralende nieuwe bouwwerken waarschuwt sopraanrecitatief (4) voor menselijke ijdelheid; onze liederen moeten slechts als Farren, offerstieren zijn.

5.     Aria (S)

sopraan, strijkers, continuo

Hilf, Gott, daß es uns gelingt, Help ons, o God, dat het ons mag gelukken,
und dein Feuer in uns dringt. en dat Uw vuur in ons mag dringen.
Daß es auch in dieser Stunde Dat ook op dit uur,
wie in Esaiae Munde zoals in de mond van Jesaja,
seiner Wirkung Kraft erhält de kracht daarvan uitwerking heeft
und uns heilig vor dich stellt. en ons geheiligd voor U plaatst.
beluister: Koopman

Aria (5) is een dialoog tussen sopraan en eerste viool, met de overige strijkers als vulstemmen. Het ritme is een sierlijke gavotte: een rustige vierkwartsmaat met opmaat, kort-kort-lang. De tekst herinnert aan de profeet Jesaja (Jesaja 6: 6-7) wie met een gloeiende kool (Feuer) de onreinheid van de lippen werd gebrand.

6.     Koraal

tutti

1. Heilger Geist ins Himmels Throne, Heilige Geest op ´s hemels troon,
gleicher Gott von Ewigkeit eeuwig dezelfde God
mit dem Vater und dem Sohne, met de Vader en de Zoon,
der Betrübten Trost und Freud! troost en vreugde voor de bedroefden!
Allen Glauben, den ich find, Al het geloof dat ik in mij vind,
hast du in mir angezündt, hebt U in mij aangestoken;
über mir in Gnaden walte, heers over mij in genade
ferner deine Gab erhalte. en bewaar uw gaven.


2. Deine Hilfe zu mir sende, Zend Uw hulp tot mij,
o du edler Herzensgast! o, edele gast van mijn hart!
Und das gute Werk vollende, En voleindig het goede werk,
das du angefangen hast. waarmee U bent begonnen.
Blas in mir das Fünklein auf, Wakker in mij het vonkje aan,
bis daß nach vollbrachtem Lauf totdat ik na volbrachte levensloop
ich den Auserwählten gleiche gelijk ben aan de uitverkorenen
und des Glaubens Ziel erreiche.en het doel van mijn geloof bereik.
beluister: Koopman

De eerste cantatehelft besluit (6) met de verzen 6 en 7 van Johann Heermanns koraal Treuer Gott, ich muß dir klagen (1630), gezongen op de melodie van Freu dich sehr, o meine Seele, een melodie welke één van de kerkmuzikale aartsvaders der Reformatie, Louis Bourgeois, aanvankelijk schreef voor Psalm 42 (‘t Hijgend hert...). In Störmthal kon Bach blijkbaar niet beschikken over een althobo (oboe da caccia), die een kwint lager is gestemd en in Leipzig altijd tot het hobo-trio behoort en de tenorpartij pleegt te verdubbelen; hier kan de derde hobo daarom de tenor niet volgen en speelt, ongebruikelijk in een koraal, een tamelijk onafhankelijke partij. 

 

Parte seconda, Post concionem

7.     Recitatief (T)

tenor, continuo

Ihr Heiligen, erfreuet euch, Gij heiligen, verheugt u,
eilt, eilet, euren Gott zu loben: haast u, haast u, om uw God te loven:
Das Herze sei erhoben laat uw hart zich verheffen
zu Gottes Ehrenreich, naar Gods eervolle rijk,
von dannen er auf dich, vanwaar Hij op u,
du heilge Wohnung, siehet o heilige woning, neerziet
und ein gereinigt Herz zu sich en een gereinigd hart tot zich trekt
von dieser eitlen Erde ziehet. vanuit deze ijdele wereld.
Ein Stand, so billig selig heißt: Op een plaats die met recht zalig genoemd wordt,
man schaut hier Vater, Sohn und Geist. ziet men Vader, Zoon en Heilige Geest.
Wohlan, ihr gotterfüllte Seelen! Komaan, o zielen, die van God vervuld zijt!
Ihr werdet nun das beste Teil erwählen; Jullie zullen nu het beste deel verkiezen;
die Welt kann euch kein Labsal geben, de wereld kan jullie geen verkwikking geven,
ihr könnt in Gott allein vergnügt und selig leben.alleen in God kunnen jullie verheugd en zalig leven.
beluister: Koopman

Na de preek, post concionem, vervolgt de tenor de cantate met opnieuw een onbegeleid (secco) recitatief (7). Hij verschuift de aandacht van de gebouwde omgeving naar 's mensen innerlijk, zijn hart, waar God pas echt huist.
Hoewel in dit recitatief en de volgende aria de Freude overheerst staan beide stukken overwegend in mineur toonsoorten: een cantate vergt wat tonale diversiteit die in de feestcantate ontbrak.

8.     Aria  (T)

tenor, continuo

Des Höchsten Gegenwart allein Alleen de tegenwoordigheid van de Allerhoogste
kann unsrer Freuden Ursprung sein. kan de oorsprong van onze vreugde zijn.
Vergehe, Welt, mit deiner Pracht, Verga, o wereld, met je pracht,
in Gott ist, was uns glücklich macht! in God vinden wij wat ons gelukkig maakt!
beluister: Koopman

Tenoraria (8), Des Höchsten Gegenwart allein, verloopt evenals beide voorgaande aria's in vierkwartsmaat; die wordt nu echter ritmisch als gigue opgevat, een snelle, huppelende 12/8. Bach verplicht de tenor tot de vreemdste capriolen en lijkt hier het minst geslaagd in zijn pogingen om een dansritme te verbinden met een soepel zingbare vocale lijn. Qua bezetting is dit bovendien het bescheidenste deel van de cantate: er is uitsluitend een sobere continuobegeleiding. Als Bach met dit ontbreken van enige Pracht (praal, pronk, opsmuk) heeft willen duidelijk maken dat slechts in Gott ist was uns glücklich macht mogen we blij zijn dat hij die gedachte niet altijd zo letterlijk heeft opgevat.
De aria heeft een da-capostructuur maar het middendeel biedt weinig andere thematiek.

9.     Recitatief (S, B)

sopraan, bas, continuo

(B)Kann wohl ein Mensch zu Gott in Himmel steigen? B: Kan een mens wel tot God in de hemel opstijgen?
(S)Der Glaube kann den Schöpfer zu ihm neigen. S: Zijn geloof kan de Schepper welwillend maken.
(B)Er ist oft ein zu schwaches Band. B: Dat is vaak een te zwakke band.
(S)Gott führet selbst und stärkt des Glaubens Hand, S: God zelf leidt en sterkt de hand van het geloof
den Fürsatz zu erreichen. om dit doel te bereiken.
(B)Wie aber, wenn des Fleisches Schwachheit B: Maar hoe, wanneer de zwakheid van het vlees
wollte weichen? zou zwichten?
(S)Des Höchsten Kraft S: De kracht van de Allerhoogste
wird mächtig in den Schwachen. werkt door in de zwakken.
(B)Die Welt wird sie verlachen. B: De wereld zal hen uitlachen.
(S)Wer Gottes Huld besitzt, verachtet solchen Spott. S: Wie Gods gunst bezit veracht dergelijk gespot.
(B)Was wird ihr außer diesen fehlen? B: Wat zal hun ontbreken als ze dit bezitten?
(S)Ihr einzger Wunsch, ihr Alles ist in Gott. S: Hun enige wens, hun alles is in God.
(B)Gott ist unsichtbar und entfernet: B: God is onzichtbaar en ver verwijderd.
(S)Wohl uns, daß unser Glaube lernet, S: Gelukkig zijn wij dat ons geloof leert
im Geiste seinen Gott zu schauen. om in de geest onze God te aanschouwen.
(B)Ihr Leib hält sie gefangen. B: Hun lichaam houdt hen gevangen.
(S)Des Höchsten Huld befördert ihr Verlangen, S: De genade van de Allerhoogste sterkt
denn er erbaut den Ort, hun verlangen, want Hij bouwt de plaats,
da man ihn herrlich schaut. waar men Hem in Zijn heerlijkheid aanschouwt.
(S, B)Da er den Glauben nun belohnt S,B: Omdat Hij het geloof nu beloont
und bei uns wohnt, bei uns als seinen Kindern, en bij ons woont, bij ons die zijn kinderen zijn,
so kann die Welt und Sterblichkeit kunnen wereld en sterfelijkheid
die Freude nicht vermindern.de vreugde niet verminderen.
beluister: Koopman

Ook het vierde recitatief (9) is slechts secco, maar nu treden bas en sopraan tesamen aan in een dialogisch rollenspel dat we regelmatig tegenkomen in wereldse dramma per musica van Bach en zijn tijdgenoten, en dat hier natuurlijk uit het Köthense parodiemodel afkomstig is. We weten niet hoe de beide allegorische karakters destijds werden benoemd (programmaboekjes ontbreken), maar we zouden ze als 'Twijfel' (bas) en 'Zekerheid' (sopraan) kunnen identificeren. Pas in het gezamenlijke ariose (Andante) slot van het recitatief lijkt de sopraan de bas te hebben overtuigd, maar die volgt slechts aarzelend.

10.     Aria / Duet (S, B)

sopraan, bas, hobo 1/2, continuo

O wie wohl ist uns geschehn,O, wat een weldaad is ons geschied,
daß sich Gott ein Haus ersehn!dat God voor zich een woning heeft gekozen!
Schmeckt und sehet doch zugleich, Proef en zie toch tegelijkertijd,
Gott sei freundlich gegen euch. dat God u welgezind is.
Schüttet eure Herzen aus Stort uw harten uit
hier vor Gottes Thron und Haus! hier voor Gods troon en Zijn huis!
beluister: Koopman

In de hierop volgende aria (10) vormt het vocale duet een quintet met twee hobo's en een continuo dat actief thematische bijdragen levert en waarin een fagot niet zou misstaan. De dialoog tussen bas en sopraan heeft plaatsgemaakt voor volstrekte eensgezindheid: uns in de tekst en terts- (resp. deciem-)parallellen in de muziek. De rustige driedelige maat is die van het menuet, anders dan de gavotte volgens Bachs tijdgenoot Mattheson van een 'mäßige Lustigkeit'. Maar terwijl een menuet veelal een paar keer twaalf of zestien maten duurt, treffen we hier een excessief lang stuk aan: inclusief het da capo maar liefst 344 maten, derhalve een speelduur - uiteraard afhankelijk van het door uitvoerenden gekozen tempo - van negen à tien minuten en met een weinig contrasterend middendeel. Hadden de opdrachtgevers hier wellicht om langdurige muziek verzocht, bijvoorbeeld tijdens de communie?

11.     Recitatief (B)

bas, continuo

Wohlan demnach, du heilige Gemeine, Komaan dan, heilige gemeente,
bereite dich zur heilgen Lust! bereid u voor op de heilige vreugde!
Gott wohnt nicht nur in einer jeden Brust, God woont niet alleen in ieders hart,
er baut sich hier ein Haus. maar Hij bouwt hier voor zich een huis.
Wohlan, so rüstet euch Komaan, rust u dan toe
mit Geist und Gaben aus, met uw geest en offeranden,
daß ihm sowohl dein Herz opdat zowel uw hart
als auch dies Haus gefalle!als ook dit huis Hem moge bevallen.
beluister: Koopman

'God woont in dit huis en uw hart', aldus de bas in een laatste kort secco recitatief (11); hij spreekt de verzamelde gemeente direct aan.

12.     Koraal

tutti

1. Sprich Ja zu meinen Taten, Keur mijn daden goed,
hilf selbst das Beste raten; geef mij zelf de beste raad;
den Anfang, Mittl und Ende, Ach Heer, laat voor mij het begin, midden en einde
ach Herr, zum Besten wende! ten goede keren!


2. Mit Segen mich beschütte, Stort Uw zegen uit op mij,
mein Herz sei deine Hütte, laat mijn hart Uw nederige woning zijn,
dein Wort sei meine Speise, laat Uw woord mijn spijs zijn,
bis ich gen Himmel reise!totdat ik naar de hemel reis.
beluister: Koopman

Plaatsvervangend voor de aanwezige gelovigen volgt het koraal (12) de uitnodiging van de bas met de coupletten 9 en 10 van Paul Gerhardts Wach auf, mein Herz und singe (1647), hier gezet in een opgewekte driekwartsmaat. Hoewel we in muziek die twee verschillende teksten dient, geen tekstschildering mogen verwachten passen de drie stijgende sequenzen van de bas in de laatste maten toch wonderwel bij de woorden zum Besten wende respectievelijk gen Himmel reise.

__________________

Foto's: Saskia Kruysse. 

Afgebeelde bespeler: organist van de Utrechtse Bachcantates, Jan-Paul de Leeuw.