Eduard van Hengel

Johann Sebastian Bach vocale werken

Johann Sebastian Bach

Herr Gott, dich loben wir (BWV 16)

Geschreven voor Nieuwjaar

Voor het eerst uitgevoerd: 1 jan 1726

Libretto: Georg Christian Lehms

Solisten ATB koor SATB orkest str ob1,2 obcacc cor cont

Totaal 6 delen, 1 koorwerk, 2 koralen

Vertaling: Ria van Hengel

Deze cantate werd de afgelopen jaren zelden uitgevoerd

beluister

andere besprekingen

downloads uitleg

Bespreking

Bach schreef cantate 16 voor Nieuwjaarsdag 1726, een feestdag welke de lutherse liturgische kalender verbindt met de besnijdenis en naamgeving van Christus, zeven dagen na zijn geboorte: 'Festum Circumcisionis J.C'. De daarbij behorende evangelielezing beslaat slechts één vers, Lucas 2:21, en daarop baseerde Bach zijn cantates 171 (1729) en 248/iv, het vierde deel van het Weihnachtsoratorium (1735). In zijn eerste Leipziger jaren echter gaan de nieuwjaarscantates (143, 190, 41 en 16) wel degelijk over het burgerlijk Nieuwjaar. BWV 16 heeft een duidelijk daaraan refererende structuur: drie delen dank voor het afgelopen jaar, gevolgd door drie delen die zegen over het nieuwe jaar vragen. Bach ontleent de tekst van de eerste vijf delen aan een jaargang cantateteksten van de Darmstadter hofbibliothecaris Georg Christian Lehms, die deze al in 1711 voor zijn collega kapelmeester Graupner schreef; Bach had er al gedurende zijn Weimarer periode cantateteksten aan ontleend. Ten behoeve van BWV 16 voegt Bach zelf een slotkoraal toe aan Lehms' tekst.

Als Bach deze cantate componeert heeft hij al twee jaar lang vrijwel wekelijks een cantate (soms meer) geschreven, en sinds Pinksteren/Trinitatis 1725 doet hij het wat rustiger aan, zonder dat zijn creativiteit en experimenteerlust daaronder lijdt. Daarvan getuigen de ongebruikelijke vormen die hij kiest voor de delen (1) en (3) van deze cantate.

1. Koor

SATB, strijkers, hobo 1/2, hoorn colla parte sopraan, continuo

Herr Gott, dich loben wir,Heer God, u loven wij,
Herr Gott, wir danken dir.Heer God, u danken wij.
Dich, Gott Vater in Ewigkeit,Laat de hele wereld u,
ehret die Welt weit und breit.God Vader, in eeuwigheid eren.
beluister: Koopman

Het feestelijke openingskoor (1) herinnert aan de grote koraalfantasieën waarmee de koraalcantates in de jaargang 1724/25 begonnen. Ook hier horen we een koraalmelodie en -tekst die in lange noten door de sopraan (cantus firmus) wordt gezongen. Tekst en melodie zijn de eerste vier regels van Luthers Duitse bewerking (1529) van de oudkerkelijke, uit de vierde eeuw daterende hymne 'Te Deum Laudamus'. Luther handhaafde daarbij de melodie die in een oude kerktoonsoort staat (zie het muziekvoorbeeld): zonder kruizen of mollen maar niet, zoals wij, tonale junks, dan zouden verwachten in C-groot of a-klein maar eindigend op een G. Met name het slotakkoord houdt daardoor in onze oren iets onbestemds. Elkaar imiterend begeleiden de drie lagere vocale partijen de cantus firmus van de sopraan, die wordt versterkt door een corno da caccia (jachthoorn), een natuurtooninstrument zonder ventielen of gaten.

Het unieke en experimentele van dit openingskoor schuilt in de instrumentale begeleiding. Er is geen instrumentale inleiding (ritornel) waarin het orkest de motieven etaleert waarop tussenspelen en begeleiding worden gebaseerd - zoals in de meeste concertante openingskoren - maar de begeleiding beperkt zich ook niet (zoals in de motet-achtige koren) tot colla-parteversterking van koorpartijen. De drie hogestrijkers partijen (en de twee hobo's die de beide violen volgen) verrijken het polyfone vocale stemmenweefsel in de tweede en vierde koraalregel met drie zelfstandige instrumentale stemmen zodat - met het zelfstandige continuo mee - een achtstemmig geheel ontstaat. Met name eerste viool en hobo spelen een fraaie tegenmelodie (contrapunt) die hoog boven de sopraanmelodie uitstijgt.

In vier inleidende maten, voorafgaande aan de koorinzet, introduceert het continuo een vrolijk huppelritme (pa-pa-pam, pa-pa-pam), dat het gehele stuk wordt volgehouden, de door Schweitzer als ‘vreugdemotief' geïdentificeerde figura corta, die voor een krachtige ritmische puls blijft zorgen.

De eerste continuonoten, die herhaaldelijk zullen terugkeren, zijn afgeleid uit de eerste vier noten van het koraal, zie het muziekvoorbeeld hiernaast.

Zonder instrumentale tussenspelen en met slechts vier regels koraal blijft het openingskoor een tamelijk beknopt stuk (34 maten).

2. Recitatief

bas, continuo

So stimmen wirWij heffen met innige vroomheid
bei dieser frohen Zeiteen loflied aan
mit heißer Andacht anop dit vreugdevolle moment
und legen dir,en brengen u,
o Gott, auf dieses neue Jahro God, op dit nieuwe jaar
das erste Herzensopfer dar.het eerste harte-offer.
Was hast du nicht von EwigkeitWat hebt u ons niet sinds mensenheugenis
vor Heil an uns getan,gezegend
und was muß unsre Brusten hoeveel liefde en trouw
noch jetzt vor Lieb und Treu verspüren!moet ons hart nog steeds ervaren!
Dein Zion sieht vollkommne Ruh,Uw Sion ziet volmaakte rust,
es fällt ihm Glück und Segen zu;en krijgt geluk en zegen toegeworpen;
der Tempel schalltde tempel weerklinkt
von Psaltern und von Harfen,van psalters en harpen,
und unsre Seele wallt,en onze ziel bruist
wenn wir nur Andachtsglutzodra wij innige vroomheid
in Herz und Munde führen.in hart en mond brengen.
O, sollte darum nicht ein neues Lied erklingenO, moet er daarom niet een nieuw lied klinken
und wir in heißer Liebe singen?en moeten wij niet in vurige liefde zingen?
beluister: Koopman

Met zijn secco recitatief (2) motiveert de bas waarom er dank gebracht moet worden, en als een dominee nodigt hij zijn volgelingen uit een lied aan te heffen, een nieuw lied (ein neues Lied). 

3. Aria

bas, SATB, strijkers, hobo 1/2, hoorn, continuo

Laßt uns jauchzen, laßt uns freuen:Laat ons juichen, laat ons blij zijn:
Gottes Güt und TreuGods goedheid en trouw
bleibet alle Morgen neu.blijven elke morgen nieuw.
(B) Krönt und segnet seine Hand,(B) Kroon en zegen zijn hand,
ach so glaubt, daß unser Standach, geloof toch dat ons volk
ewig, ewig glücklich sei.voor eeuwig, eeuwig gelukkig is.
beluister: Koopman

En inderdaad volgt er dan (3), op de centrale tekst in Lehms' vijfdelige libretto, een hoogst ongebruikelijk (nieuw!) stuk muziek dat Bach als 'Aria' aanduidde en dat je nog het best zou kunnen omschrijven als een basaria met koorbegeleiding. Het schema maakt duidelijk dat twee vrijwel identieke koorgedeelten, als ware het in een da-capoaria, een middendeel omsluiten dat - afgezien van een korte onderbreking door het koor - een solo voor de bas bevat. Omdat de bas ook in de vierstemmige (koor-)gedeelten een tamelijk aparte rol speelt, staan (dirigenten van) koren met meervoudig bezette stemgroepen voor de vraag of de koorpartijen door het ‘koor' of door een solistenkwartet moeten worden gezongen. In Bachs enkelvoudig bezette koor, waar vier solisten het koor vormden, kon die vraag niet opduiken en was de bas die recitatief (2) zong vanzelfsprekend dezelfde die in de eerste maat van (3) het koor uitnodigt. Bachs eigenhandige notitie 'solo' in de partij van de baszanger (niet in de partituur) aan het begin van wat wij de ‘bassolo' noemen (m. 23), betekent niet dat hier andere of minder zangers moeten optreden maar behelst slechts een waarschuwing aan zijn bas (die sowieso alle basnoten in zijn eentje zong): ‘hier zwijgen de andere vocalisten'. Het woord Krönt krijgt steeds een versiering die visueel op een kroon lijkt: Augenmusik.

De corno da caccia die in (1) slechts de sopraan volgde heeft in dit stuk een briljante partij.

4. Recitatief

alt, continuo

Ach treuer Hort,Ach, trouwe toeverlaat,
beschütz auch fernerhin dein wertes Wort,blijf uw waardevolle woord beschermen,
beschütze Kirch und Schule,bescherm kerk en school,
so wird dein Reich vermehrtdan groeit uw rijk
und Satans arge List gestört;en wordt Satans lelijke list verstoord;
erhalte nur den Friedenbewaar slechts de vrede
und die beliebte Ruh,en de geliefde rust,
so ist uns schon genug beschieden,dan hebben wij al genoeg ontvangen
und uns fällt lauter Wohlsein zu.en valt ons louter welzijn toe.
Ach! Gott, du wirst das LandAch, God, u zult het land
noch ferner wässern,nog meer besproeien,
du wirst es stets verbessern,u zult het steeds vebeteren,
du wirst es selbst mit deiner Handu zult het zelf met uw hand
und deinem Segen bauen.en met uw zegen opbouwen.
Wohl uns, wenn wirZalig zijn wij als we
dir für und für,voortdurend op u,
mein Jesus und mein Heil, vertrauen.mijn Jezus en mijn heil, vertrouwen.
beluister: Koopman

Altrecitatief (4) opent het tweede deel van de cantate, waarin naar de toekomst wordt gekeken en om zegen en bescherming wordt gevraagd voor kerk, school, staat en landbouw. Met een verontrustend Napolitaans sextakkoord en een valse tritonus (verminderde kwint, de diabolus in musica) wordt Satan weggezet.

5. Aria

tenor, hobo da caccia, continuo

Geliebter Jesu, du alleinGeliefde Jezus, u alleen
sollst unser Seelen Reichtum sein.moet de rijkdom van onze ziel zijn.
Wir wollen dich vor allen SchätzenWij willen u boven alle schatten
in unser treues Herze setzen,een plaats geven in ons trouwe hart,
ja, wenn das Lebensband zerreißt,ja, zelfs nog wanneer de levensdraad afbreekt,
stimmt unser gottvergnügter Geistheft onze geest die zich in God verheugt
noch mit den Lippen sehnlich ein:met de lippen verlangend een loflied aan:
geliebter Jesu, du alleinGeliefde Jezus, u alleen
sollst meiner Seelen Reichtum sein.moet de rijkdom van onze ziel zijn.
beluister: Koopman

Terwijl het verlanglijstje van de alt de materiële voorzieningen betreft, bidt de tenor in zijn lange aria (5) voor het geestelijk welzijn. Hij wordt slechts begeleid door continuo en een prachtige solo van de hobo da caccia , de kromme althobo; hij opent de aria met een lang ritornel van eindeloos stromende zestienden, dat nog tweemaal in extenso terugkeert. Zo uitgelaten en compact als de lofprijzingen aan het begin van de cantate waren, zo verstild en breedvoerig klinkt dit vervolg. Hoewel het ritornel aan het begin van de herhaling (da capo) vervalt, beslaat de aria toch bijna de helft van de tijd van de hele cantate. Ze werd tijdens de vroeg-twintigste-eeuwse cantaterenaissance niet door iedereen gewaardeerd: 'slap-sentimenteel', 'niet uit te voeren zonder drastische coupures' (Voigt, 1918), 'slaapverwekkend', 'zelden liet Bach het zo afweten' (Whittaker, jaren ‘30). Maar zij beschikten nog niet over kopieën van de historische hobo da caccia.

In later jaren herschreef Bach de solopartij voor een - wellicht door hemzelf bespeelde - violetta: een op de schouder steunende altviool of een tussen de benen gehouden altgamba; dit lijkt eerder een praktische noodoplossing dan een verbetering.

6. Koraal

tutti

All solch dein Güt wir preisen,Wij prijzen al die goedheid van u,
Vater ins Himmels Thron,Vader op de hemeltroon,
die du uns tust beweisendie u ons bewijst
durch Christum, deinen Sohn,door Christus, uw zoon,
und bitten ferner dich,en verder vragen wij u,
gib uns ein friedlich Jahre,geef ons een vredig jaar,
vor allem Leid bewahrebewaar ons voor alle leed
und nähr uns mildiglich.en voed ons mild.
beluister: Koopman

Bach voegde aan Lehms' cantatetekst een slotkoraal (6) toe: het laatste vers van Paul Ebers nieuwjaarslied Helft mir Gotts Güte preisen (1580), in een strakke, akkoordische harmonisering. Omdat de melodie van de regels 6 en 7 identiek is, valt temeer op dat het Leid nog even met een verminderd septiemakkoord wordt onderstreept. Terwijl het gebruikelijk is dat alle instrumenten in het slotkoraal met vocale stemmen meespelen, krijgt de tenorpartij in dit geval géén instrumentale steun; de altviool die normaliter de tenor volgt steunt nu de alt. En tenslotte is vermeldenswaard dat Bach twee dagen eerder, op de zondag tussen Kerst en Nieuwjaar, zijn cantate 28 besluit met precies hetzelfde koraalvers, maar wel in een andere harmonisering!