Eduard van Hengel

Johann Sebastian Bach vocale werken

Johann Sebastian Bach

Bereitet die Wege, bereitet die Bahn (BWV 132)

Geschreven voor 4e Advent

Voor het eerst uitgevoerd: 22 dec 1715

Libretto: Salomo Franck

Solisten SATB koor SATB orkest str vsolo ob cont

Totaal 6 delen

Vertaling: Henk Pijlman

Deze cantate werd de afgelopen jaren regelmatig uitgevoerd

beluister

andere besprekingen

downloads uitleg

Bespreking

Bachs favoriete Weimarer tekstdichter, de hofbibliothecaris Salomon Franck, sluit in zijn libretto nauw aan bij de voorgeschreven evangelielezing voor deze zondag, de geschiedenis van Jezus' wegbereider Johannes de Doper (Johannes 1: 19-28) en actualiseert centrale begrippen daaruit. Met de titeltekst Bereitet die Wege, bereitet die Bahn, citeert Johannes de Doper de profeet Jesaja (40: 3-4) wanneer deze de komst van een Messias voorspelt, en hier krijgen ze de betekenis 'opent uw hart'. Met de woorden Wer bist du (deel 3) onderzochten joodse geleerden de intenties van Johannes; hier beogen ze zelfonderzoek van de gelovigen. Ook Johannes' eponieme core business, de doop als afwassing van zonden, fungeert in de tekst van delen 4 en 5.

De instrumentale bezetting is, zoals op het kleine orgelbalcon in Weimar gebruikelijk, van een kamermuzikale omvang. 'Concerto à 9' schrijft Bach op de voorpagina van de bewaard gebleven partituur (zie hiernaast): vier strijkers, vier zangers en een hobo, maar in de praktijk zal de continuogroep meerdere musici hebben omvat: cello, fagot, violone, orgel, al was het maar omdat deel (1) een fagotpartij en aria (3) een cellopartij kent die niet met het continuo samenvalt. Maar er is geen reden te veronderstellen dat strijk- of zangpartijen meervoudig waren bezet.

BWV 132 omvat drie aria's, twee recitatieven en een slotkoraal waarvan de muziek helaas is verloren gegaan: de eerste vijf delen pasten precies op drie dubbelgevouwen foliovellen, dus noteerde Bach het koraal op een apart velletje, en dat ging verloren; gelukkig staat de tekst in Francks bundel.

Omdat er geen openingskoor is bestempelt de hedendaagse uitvoeringspraktijk BWV 132 als een ‘solistencantate'; het is echter de vraag of een openingskoor in Weimar iets zou hebben veranderd aan het aantal musici.

1.     Aria (S)

sopraan, strijkers, hobo, continuo

Bereitet die Wege, bereitet die Bahn!Bereidt de wegen, bereidt de baan!
Bereitet die WegeBereidt de wegen
und machet die Stegeen maak de paden
im Glauben und Lebenin het geloof en in het leven
dem Höchsten ganz eben,voor de Allerhoogste geheel effen,
Messias kömmt an!de Messias is in aantocht!
beluister: Koopman

De openingsaria (1) op de titeltekst wordt gezongen door de sopraan, begeleid door strijkers, continuo en een concerterende hobo die zo nu en dan de eerste viool verdubbelt. De dansante 6/8maat lijkt een langzame gigue, de gepuncteerde 1e en 4e tel verwijst naar de loure, een ceremoniële franse dans. De tekst maakt direct duidelijk dat dit hartelijk welkom in metaforische zin de toegang tot ons hart en leven betreft. Door het lange ritornel (r, instrumentale inleiding), dat wegens de da-capostructuur viermaal wordt gespeeld (rArBrAr) zingt de sopraan nauwelijks vijftig procent van de tijd, maar daarin wordt alle aandacht gevestigd op de Bahn, met extreem lange, letterlijk adembenemende melisma's van 60 en 84 zestienden, die dan ook nog eens direct gevolgd worden door een lange noot van tweeënhalve maat..

Het uitbundige A-deel in de toonsoort A-groot omlijst een meer beschouwelijk en tekstrijk middendeel (B), in de (parallelle) mineurtoonsoort fis-klein; daarin zwijgt ook de fagot. Naast het reeds bekende vrolijke hobothema (a, zie hieronder links) duikt er een nieuw motief op (b), waarop de sopraan tot driemaal toe de woorden Bereitet die Wege und machet die Stege zingt,  op een reeks identieke noten, op gelijke hoogte: een geëffend pad. En ze zingt een derde, grilliger motief (c) voor de woorden im Glauben und Leben dem Höchsten ganz eben. Hobo, sopraan en continuo wisselen deze drie motieven onderling uit, volgens het schema. Ten slotte roept de sopraan in dit centrale gedeelte, ook driemaal maar zonder enige begeleiding de aankondiging Messias kömmt an! En dan keert het A-deel weer terug.

 

2.     Recitatief (T)

tenor, continuo

Willst du dich Gottes KindWanneer je je Gods kind
und Christi Bruder nennen,en Christus’ broeder wilt noemen,
so müssen Herz und Munddan moeten hart en mond
den Heiland frei bekennen.de Heiland vrijuit belijden.
Ja, Mensch, dein ganzes LebenJa, mens, je gehele leven
muß von dem Glauben Zeugnis geben!moet van je geloof getuigenis geven!
Soll Christi Wort und LehreWanneer Christus’ bloed en leer
auch durch dein Blut versiegelt sein,ook door jouw bloed bezegeld wil zijn,
so gib dich willig drein!geef je dan gewillig over!
Denn dieses ist der Christen Kron und Ehre.Want dit is de bekroning en de eer van de christen.
Indes, mein Herz, bereite noch heuteBereid intussen, mijn hart, nog heden
dem Herrn die Glaubensbahnde geloofsbaan voor de Heer
und räume weg die Hügel und die Höhen,en ruim uit de weg de heuvels en de hoogten,
die ihm entgegen stehen!die Hem in de weg staan!
Wälz ab die schweren Sündensteine,Wentel de zware stenen van de zonde van je af,
nimm deinen Heiland an,neem je Heiland aan,
daß er mit dir im Glauben sich vereine!opdat Hij zich met jou verenigt in het geloof!
beluister: Koopman

In het secco, slechts door continuo begeleide recitatief (2) onderricht de tenor uitvoerig hoe voor Christus de weg naar het hart gebaand moet worden. Tweemaal onderbreekt hij zijn strenge betoog met een ritmisch gebonden arioso. De eerste keer om in canon met het continuo uit te leggen wat der Christen Kron und Ehre is: canon = navolging. De tweede maal om het afwentelen van de Sündensteine, de zondenlast te onderstrepen, een centrale notie, want het begrip verwijst niet alleen naar de zwaarte van die zonden maar ook naar de grafsteen die Jezus van zich afwentelde om zondaren van hun last te bevrijden nadat hij op Golgotha, de berg der menselijke zonden, was gekruisigd. Het continuo volhardt in de rollende Wälz-figuur van de tenor. In de maten 28 en 29 ontstaan daardoor octaafparallellen tussen cello en tenor: streng verboden in polyfone stemvoering, maar hier uiteraard ter illustratie van de 'vereniging‘, im Glauben, van de gelovige met zijn Heiland.

3.     Aria (B)

bas, continuo

Wer bist du? Frage dein Gewissen,Wie ben jij? Vraag het je geweten,
da wirst du sonder Heuchelei,dan zul je zonder huichelarij
ob du, o Mensch, falsch oder treuje rechtvaardige oordeel moeten horen,
dein rechtes Urteil hören müssen.of jij, o mens, vals of trouw bent.
Wer bist du? Frage das Gesetze,Wie ben jij? Vraag het de wet,
das wird dir sagen, wer du bist,die zal je zeggen wie je bent:
ein Kind des Zorns in Satans Netze,een kind van de toorn in Satans net,
ein falsch und heuchlerischer Christ.een valse en huichelachtige christen.
beluister: Koopman

De vraag van de joden aan Johannes de Doper, ‘wie ben jij eigenlijk?', wordt in aria (3) door de bas, in wie wij de Vox Christi kunnen herkennen, doorgespeeld naar de gelovige: onderzoek jezelf. De bas wordt begeleid door de continuogroep en een daarvan onafhankelijke, obligate cellopartij (waaruit je zou kunnen afleiden dat de fagot hier, naast orgel en violone, als primair continuoinstrument moet optreden). De bas articuleert de hoofdvraag op een drie-notenmotief dat, enigszins versierd, al van den beginne in cello en continuo klonk en gedurende de hele aria hardnekkig zal blijven klinken Wer bist du?

In het tweede deel formuleert de bas een scherp veroordelend antwoord: ein Kind des Zorns in Satans Netze, en illustreert dat met wrange chromatische (halvetoons) stappen en later met beklemmende dalende septiemsprongen. Heuchlerisch wordt uitgewerkt met een opzichtig  kronkelend melisma. Na dit compromisloze oordeel is geen da capo, geen terugkeer naar de oorspronkelijke vraagstelling meer mogelijk; er rest slechts een verkort instrumentaal ritornel. Met drie partijen in lage ligging en een vocale solist wiens noten regelmatig ònder die van het continuo, de basis, reiken moet je wel concluderen dat Bach terwille van een onbarmhartige filippica muzikale schoonheid heeft geofferd aan tekstexpressie.

4.     Recitatief (A)

alt, strijkers, continuo

Ich will, mein Gott, dir frei heraus bekennen,Ik wil, mijn God, U vrijuit belijden:
ich habe dich bisher nicht recht bekannt.ik heb U tot nu toe niet werkelijk beleden!
Ob Mund und Lippen gleichHoewel mijn mond en mijn lippen
dich Herr und Vater nennen,U Heer en Vader noemen,
hat sich mein Herz doch von dir abgewandt.heeft mijn hart zich desondanks van U afgewend.
Ich habe dich verleugnet mit dem Leben!Ik heb U verloochend met mijn leven!
Wie kannst du mir ein gutes Zeugnis geben?Hoe kunt Gij mij een goed getuigschrift geven
Als, Jesu, mich dein Geist und WasserbadToen, Jezus, Uw geest en waterdoop
gereiniget von meiner Missetat,mij van mijn zonden hadden gereinigd,
hab ich dir zwar stets feste Treu versprochen;heb ik U weliswaar steeds vaste trouw beloofd,
ach! aber ach! der Taufbund ist gebrochen.Maar ach, het verbond door de doop is verbroken.
Die Untreu reuet mich!Ik heb berouw van mijn trouweloosheid!
Ach Gott, erbarme dich,Ach, God, erbarm U,
ach hilf, daß ich mit unverwandter Treueach, help mij, opdat ik met een onwankelbare trouw
den Gnadenbund im Glauben stets erneue!het verbond van genade
in het geloof steeds weer moge vernieuwen.
beluister: Koopman

Dankzij een strijkersbegeleiding is de toon van het deemoedige altrecitatief (4) aanmerkelijk milder. De alt bekent dat zijn daden zijn woorden weerspreken en vraagt vergeving voor het breken van zijn doopgelofte. Bachs meest dissonante harmonieën (‘verminderd-septiemakkoorden') onderstrepen de woorden Ach (2x) en mich.

5.     Aria (A)

alt, solo viool, continuo

Christi Glieder, ach bedenket,Gemeenschap van Christus, bedenk toch,
was der Heiland euch geschenketwat de Heiland u geschonken heeft
durch der Taufe reines Bad!door het reine bad van de doop!
Bei der Blut- und WasserquelleBij de bron van bloed en water
werden eure Kleider helle,worden uw kleren helder,
die befleckt von Missetat.die bevlekt waren met zonden.
Christus gab zum neuen KleideChristus gaf als nieuw kleed
roten Purpur, weiße Seide,rode purper, witte zijde,
diese sind der Christen Staat.die zijn het staatsiekleed van de christen.
beluister: Koopman

In aria (5) wendt de alt zich tot zijn medechristenen met de bevrijdende boodschap dat de doop zonden wegspoelt. Hij wordt begeleid door continuo en een uiterst virtuoze solovioolpartij, waarin wij de concertmeester J.S.Bach zelf mogen herkennen; de viool speelt hoofdzakelijk stijgend gebroken akkoorden en overvloedig neerstromende 32sten, doopwater. De alt bedient zich uitsluitend van de eerste vioolnoten en illustreert zijn woorden bedenket en Taufe met korte aan de vioolpartij ontleende versieringen. De aria heeft geen da-capo- maar een ritornelstructuur: de tekst is verdeeld in driemaal drie regels die achtereenvolgens worden verwerkt, gescheiden en omlijst door (verkorte) versies van de instrumentale inleiding (ritornel). Na het derde en laatste tekstgedeelte, als der Christen Staat al vier maal heeft geklonken (en ook echt anderhalve maat lang heeft gestáán) en de violist zijn begeleiding heeft beëindigd, zingt de alt (m. 31) die laatste woorden nadrukkelijk nog een vijfde maal, met louter continuobegeleiding.

6.     Koraal

tutti

Ertöt uns durch deine Güte; Dood ons door Uw goedheid,
Erweck uns durch deine Gnad; wek ons op door Uw genade!
Den alten Menschen kränke, Maak de oude mens ziek,
Dass der neu' leben mag opdat hij een nieuw leven mag hebben
Wohl hie auf dieser Erden, hier op deze aarde,
Den Sinn und Begehrden en zijn gedachten en al zijn verlangen
Und G'danken habn zu dir.op U moge richten.
beluister: Koopman

Van het slotkoraal (6) is ons slechts de tekst bekend, uit tekstdichter Francks eigen publicatie van zijn cantatelibretto's. Het is de vijfde strofe van het lied Herr Christ, der einge Gottessohn, geschreven door Elisabeth Kreuziger en in 1524 verschenen in de eerste lutherse gezangenbundel. Alleen al van dit couplet (dus afgezien van andere coupletten) kennen we diverse harmoniseringen van Bach, waaronder het slot van BWV 22, met zijn uitgebreide zelfstandige orkestbegeleiding, die hier dus niet in aanmerking kan komen. Van de eenvoudige vierstemmige harmoniseringen (‘Chorale semplice stylo') aan het slot van de cantates BWV 96 en 164 verkiest men meestal de laatste.