Eduard van Hengel

Johann Sebastian Bach vocale werken

Het ‘Altbachische Archiv’

 

Johann Sebastian Bach was zich zeer bewust te zijn geboren in een familie die al tientallen musici, organisten, Stadtpfeifer en componisten had voortgebracht. Wanneer hij in 1735, op 50-jarige leeftijd een poging doet de stamboom op te stellen van de vier generaties die in het Thüringsche muziekleven een rol hebben gespeeld sinds de bakker/molenaar Veit Bach het katholieke Moravië/Hongarije ontvluchtte ten gunste van Wechmar in het Lutherse Thüringen, telt hij al 53 leden die hij in zijn ‘Ursprung der musicalisch-Bachischen Familie’ met een korte biografie vereert. Tot op dat moment reikt de invloed van de Bachen nog niet voorbij de grenzen van Thüringen; Sebastian is de eerste die met zijn benoeming in het Saksische Leipzig de wijdere wereld in trekt, maar in Thüringen is ‘Bach’ inmiddels synoniem voor ‘een musicus’. (In een context waar iedereen Bach heet en de meeste ook nog eens Johann zullen we onze hoofdfiguur aanduiden met ‘Sebastian’.)
Omstreeks dezelfde tijd krijgt Sebastian ook de beschikking over een twintigtal composities van grote voorgangers: het ‘Altbachisches Archiv’ (ABA). De verzameling bevat voornamelijk vocale composities van twee neven van Bachs vader Ambrosius: Johann Christoph Bach (1642-1703), levenslang organist in Eisenach waar Sebastian zijn eerste tien jaren opgroeide en bij wie hij op het orgel ongetwijfeld de eerste kneepjes van het vak leerde; en diens broer Johann Michael Bach (1648-1694), de vader van Sebastians eerste vrouw Maria Barbara.
Het Altbachisches Archiv kwam begin 19e eeuw via Sebastians zoon Carl Philipp Emanuel in het bezit de Singakademie in Berlin, waar het onvindbaar was toen Spitta eind 19e eeuw de eerste Bach-biografie schreef; het dook vervolgens weer op zodat Max Schneider er als bijdrage aan het Duitse nationalisme in 1935 een eerste uitgave van kon bezorgen maar verdween in 1944 weer ter bescherming tegen het oorlogsgeweld, werd sedertdien als verloren beschouwd maar tenslotte na de Wende in Oost-Europa in het Oekraïense staatsarchief te Kiev aangetroffen. Eenmaal teruggekeerd in de Berlijnse Staatsbibliotheek (2002) is het aan minutieus musicologisch en handschriftkundig onderzoek onderworpen. Op grond daarvan kan worden vastgesteld dat Sebastian het ABA niet van zijn vader kreeg (zoals lang werd verondersteld) en dat hij het ook niet zelf heeft verzameld maar dat de collectie afkomstig is uit het cantoraat van Arnstadt, de plaats waar Christoph en Michael opgroeiden, waar hun (trotse) vader Heinrich woonachtig bleef en verschillende composities van zijn kinderen eigenhandig kopieerde ten behoeve van de Arnstadter cantor Ernst Dietrich Heindorff (1651-1724). Na de dood van Heindorff zou het materiaal in Sebastians handen zijn gekomen.
Om die reden kunnen we het materiaal dus niet beschouwen als studiemateriaal waarop Bach zich in zijn ontwikkeling zou hebben gebaseerd; die ontwikkeling was lang afgesloten toen hij het archief verwierf en is meer bepaald door voorgangers als Buxtehude, Böhm en Pachelbel. Bedacht moet ook worden dat Christoph en Michael geen cantor waren maar organisten; ze zijn dan ook primair componist voor toetseninstrumenten die slechts zo nu en dan als nevenactiviteit in speciale opdracht vocaal werk schreven in een stijl waarvan Sebastian ooit opmerkte dat “die ehemalige Arth von Music [in] unseren Öhren nicht mehr klingen will”.
Het ABA omvatte naast overwegend composities van de genoemde broers stukken van Johann (1604–1673) en Georg Christoph Bach (1642–1697) en een lied dat aanvankelijk werd toegeschreven aan Heinrich Bach (1615–1692) maar uiteindelijk van de hand bleek te zijn van Adam Drese (1620–1701), kapelmeester in Weimar, Jena en Arnstadt.
In onderstaande tabel zijn aan de 29 nummers van het Altbachische Archiv (20 motetten en 9 cantates) toegevoegd 7 stukken die bovendien werden aangetroffen in Bachs Noten Bibliothek (BNB) en vier nog later opgedoken composities waarover ik pagina’s aanbied.

ABA   deze
site
      titel / text incipit    componist genre
I/1 BNB I/An/11 JB1 Sei nun wieder zufrieden Bach, Johann (olim JMB) aria
I/2 BNB I/B/43 JB2 Unser Leben ist ein Schatten Bach, Johann (olim JMB) motet
I/3 BNB I/An/12 JB3 Weint nicht um meinen Tod Bach, Johann aria
I/4   JMB1 Unser Leben währet siebenzig Jahr Bach, Johann Michael motet
I/5 BNB I/B/39 JMB2 Das Blut Jesu Christi Bach, Johann Michael motet
I/6 BNB I/B/40 JMB3 Herr, wenn ich nur dich habe Bach, Johann Michael Geistl. Konzert
I/7 BNB I/B/41 JMB4 Ich weiß, dass mein Erlöser lebt Bach, Johann Michael Geistl. Konzert
I/8   JMB5 Sei lieber Tag willkommen Bach, Johann Michael motet
I/9 BNB I/B/42 JMB6 Nun hab' ich überwunden Bach, Johann Michael motet
I/10   JMB7 Halt, was du hast Bach, Johann Michael motet
I/11   JMB8 Fürchtet euch nicht Bach, Johann Michael motet
I/12   JMB9 Herr, du lässest mich erfahren Bach, Johann Michael motet
I/13   JMB10 Dem Menschen ist gesetzt einmal zu sterben Bach, Johann Michael motet
I/14   JMB11 Herr, ich warte auf dein Heil Bach, Johann Michael motet
I/15 BNB I/An/10 AD1 Nun ist alles überwunden

Drese, Adam (olim HB)

aria
I/16 BNB I/B/12 JCB3 Es ist nun aus mit meinem Leben Bach, Johann Christoph motet
I/17 BNB I/B/16 JCB4 Mit Weinen hebt sichs an Bach, Johann Christoph aria
I/18   JCB5 Der Mensch, vom Weibe geboren Bach, Johann Christoph motet
I/19   JCB6 Sei getreu bis in den Tod Bach, Johann Christoph motet
I/20 BNB I/B/10 JCB7 Der Gerechte, ob er gleich zu zeitlich stirbt Bach, Johann Christoph motet
II/1   HB1 Ich danke dir, Gott Bach, Heinrich cantate
II/2 BNB I/B/3 GCB1 Siehe, wie fein und lieblich ist Bach, Georg Christoph cantate
II/3   JMB12 Es ist ein großer Gewinn Bach, Johann Michael cantate
II/4 BNB I/B/37 JMB17 Ach, wie sehnlich wart' ich der Zeit Bach, Johann Michael cantate
II/5 BNB I/B/38 JMB14 Auf, lasst uns den Herren loben Bach, Johann Michael aria
II/6   JMB15 Liebster Jesu, hör mein Flehen Bach, Johann Michael cantate
II/7   JMB13 Ach bleib bei uns, Herr Jesu Christ Bach, Johann Michael cantate
II/8 BNB I/An/9 JMB16 Die Furcht des Herren Bach, Johann Michael cantate
    JMB18 Ehre sei Gott in der Höhe Bach, Johann Michael motet
    JMB21 Herr, der König freuet sich Bach, Johann Michael cantate
    JMB22 Nun treten wir ins neue Jahr Bach, Johann Michael motet
II/9 BNB I/B/15 JCB8 Meine Freundin, du bist schön Bach, Johann Christoph cantate
- BNB I/B/11 JCB11 Es erhub sich ein Streit Bach, Johann Christoph Geistl. Konzert
- BNB I/B/14 JCB2 Lieber Herre Gott, wecke uns auf Bach, Johann Christoph motet
- BNB I/B/9 JCB10 Ach, dass ich Wassers genug hätte Bach, Johann Christoph lamento
I/17 BWV Anh. 159
BWV 1164
  Ich lasse dich nicht, du segnest mich denn

Bach, Johann Sebastian

(olim JCB)

motet
- BNB I/B/13 JCB12 Herr, nun lässest du deinen Diener in Frieden fahren Bach, Johann Christoph motet
- BNB I/B/17 JCB13 Unsers Herzens Freude hat ein Ende Bach, Johann Christoph motet
- JCBach 10 JCB9 Fürchte dich nicht, denn ich hab dich erlöst Bach, Johann Christoph motet
  - JCB14 Herr, wende dich und sei mir gnädig Bach, Johann Christoph cantate
  - JCB15 Merk auf mein Herz, und sieh dorthin Bach, Johann Christoph cantate
  - JCB1 Wie bist du denn, o Gott, in Zorn auf mich entbrannt Bach, Johann Christoph lamento